Cevaplar

2012-12-08T12:22:45+02:00

Kaçıncısınıf .?

Şry gbimi y

Yağ :enerji verir falanmı?

0
2012-12-08T12:24:36+02:00

Günlük konuşmalarımızda “enerji” kavramını sıkça kullanırız. “Enerjimiz yetersiz.” “Enerji fiyatları gittikçe artıyor.” “Enerji tasarrufu yapmalıyız.” vb. sözlerin hiç de yabancısı değiliz. Enerji denilince aklımıza ilk gelen “elektrik, ışık, benzin, doğal gaz, kömür, ateş, Güneş, pil belki de baraj ve rüzgâr”dır.


Benzin


Doğalgaz


Rüzgâr


Baraj

Enerji, evrenin sahip olduğu en büyük zenginliktir. Bir iş yapabilmek için enerjiye ihtiyaç duyarız. Şehirlerimiz enerji sayesinde aydınlanır, trenler, arabalar, uçaklar ve roketler enerji sayesinde hareket eder. Evlerimizi ısıtmak, yemek pişirmek, radyoda müzik dinlemek, televizyonda görüntü oluşturmak için de enerji gereklidir. Bunların yanı sıra tarlaları süren traktörler ve fabrikalardaki makineler de enerji sayesinde iş görür.



Güneş’ten gelen enerji gün boyunca etrafımızı aydınlatır ve ısıtırken bitkilerin büyümesini sağlar. Hayvanlar, ihtiyaç duydukları enerjiyi yedikleri besinlerde depolanmış olan enerjiden sağlar. Kısacası enerji olmadan hayat da olmaz.




  Bilim insanları enerjiyi “iş yapabilme yeteneği” olarak tanımlarlar. Enerji bir madde değil, bir cisme ait özelliktir. Örneğin, benzinin sahip olduğu enerji doğrudan kullanılmaz. Ancak motorda yandığında enerjiye dönüşür.

Peki, hangi enerji türlerini biliyoruz?


KİNETİK ENERJİ
Bir varlık hareket ediyorsa kinetik enerjiye sahip olduğunu söyleyebiliriz.Örneğin, hareket hâlinde olan bir kamyon, koşan bir köpek, hareketli dönme dolap, akan bir nehir ve rüzgâr kinetik enerjiye sahiptir. Siz de çevrenizdeki varlıklardan kinetik enerjiye sahip olanlardan bazılarını söyleyebilir misiniz?

 

Peki, “Bir varlığın süratinin artması, o varlığın kinetik enerjisini de artırır.” diyebilir miyiz? Bu sorunun cevabını verebilmek için 9. Etkinliğebakalım.


Bir varlığın sürati artıkça kinetik enerjisinin de arttığını biliyoruz. Peki hızları eşit olan fakat kütleleri farklı olan cisimler için ne diyebiliriz? Kütleleri farklı olduğu için
kinetik enerjileri farklı olur. Aynı süratle hareket eden varlıklardan kütlesi büyük olanın kinetik enerjisi, kütlesi küçük olandan fazladır. Burdan anlaşılıyor ki kinetik enerji cisimlerin hızına ve kütlesine bağlıdır.





Enerji, sadece hareketli varlıklarda mı söz konusudur? Bazı maddeler hareketli olmadıkları hâlde iş yapabilme yeteneğine sahiptir. Acaba bu maddeler iş yaparken hangi tür enerjiyi kullanır?


POTANSİTEL ENERJİ



Cisimlerin, konumlarından dolayı sahip oldukları bir çeşit enerji vardır. Bu enerjiye potansiyel enerji adı verilir. Yanda da görülmekte olan paraşütçü potansiyel enerjiye sahiptir.



10. Etkinliğimizde depolanmış olan
çekim potansiyel enerjisinin çocuğun ipi bırakmasıyla kinetik enerjiye sonra da işe dönüştüğünü görelim.  
Acaba, çekim potansiyel enerjisini etkileyen değişkenler nelerdir? Çekim potansiyel enerjisi bir cismin kütlesine ve yüksekliğine bağlıdır. Bunu bir sonraki etkinliğimizde görelim.

   
Bir cismi yukarı kaldırdığımızda cisme etkiyen yer çekimi kuvvetini (ağırlığı) yenmek için cisme kuvvet uygulamış ve bir iş yapmış oluruz. Yaptığımız bu iş kaldırdığımız cisimde çekim potansiyel enerjisi olarak depolanır. Bir cismin ağırlığı ve yerden yüksekliği arttıkça çekim potansiyel enerjisi de artar.

Kinetik ve potansiyel enerjinin birbirine dönüşebildiğini biliyor musunuz? Bir ipin ucuna cisim bağlayarak oluşturduğumuz basit bir sarkaçta bu durumu rahatlıkla gözlemleyebiliriz. Aşağıda bunu uygulayabilirsiniz.

 


1 konumunda- Cisim yörüngenin en üstünde. Sürat sıfır. Çekim potansiyel enerjisi en üst seviyede. Kinetik enerji sıfır.

1-2 arası- Cismin yüksekliği azalıyor. Sürat gittikçe artıyor. Çekim potansiyel enerjisi azalıyor. Kinetik enerji artıyor.

2 konumunda- Cisim yörüngenin en altında. Sürat en üst seviyede. Çekim potansiyel enerjisi sıfır. Kinetik enerji en üst seviyede.

2-3 arası- Cismin yüksekliği artıyor. Sürat azalıyor. Çekim potansiyel enerjisi artıyor. Kinetik enerji azalıyor.

3 konumunda- Cisim yörüngenin en üstünde. Sürat sıfır. Çekim potansiyel enerjisi en üst seviyede. Kinetik enerji sıfır.

Cisimlerin potansiyel enerjileri sadece onları yükse¤e çıkardığımızda mı artar? Kurmalı bir oyuncağın da potansiyel enerjiye sahip olabileceğini biliyor muydunuz?


    ENERJİ DÖNÜŞÜMLERİ
İşlerimizi yaparken kullandığımız birçok enerji türü vardır. Bunlar kimyasal enerji, kinetik enerji, potansiyel enerji, ısı enerjisi ve elektrik enerjisi şeklinde sıralanabilir. Kinetik ve potansiyel enerji, mekanik enerji olarak da adlandırılır.Aşağıda enerji dönüşümlerine örnekler yer almaktadır.


- Barajlardaki depolanmış suyun potansiyel enerjisi vardır. Bu potansiyel enerji su servest bırakılınca hareket enerjisine dönüşür ve elektrik üreten jeneratörlerin dönmesini sağlayarak elektrik enerjisine dönüşür.

 

 




Silgi ile yazdıklarımızı sildiğimiz zaman silginin ısındığını farkederiz. Burada haraket enerjisi ısı enerjisine dönüşmüştür.



- Biskletlerde yer alan dinamo tekere sürtünerek döner ve bisiklette bulunan ufak bir ampülü yakar. Bu durumda hareket enerjisi elektrik enerjisine dönüşmüştür.

   

- Kaydırakta kayan çocuklar kaydırağın tepesine çıkyıklarında yere göre bir potansiyel enerjiye sahip olurlar. Kayarlarken bu potansiyel enerji kinetik enerjiye yani hareket enerjisine dönüşür.


13. Etkinliğimizde
 enerji dönüşümüne örnek gösterebileceğimiz bir durum.


 


Elektrik enerjisi, farklı araç-gereçlerin yardımıyla diğer enerji türlerine dönüştürülebilir. Örneğin, serinlemek amacıyla kullandığımız vantilatörde hareket, radyoda ise ses enerjisine dönüştürülmektedir.

Akü ve pillerde depolanan kimyasal enerji, kullanım aşamasında elektrik enerjisine dönüşür. Kömürde depolanan kimyasal enerji de yanma sırasında ısı enerjisine dönüşmektedir.


 

1 5 1