Cevaplar

2012-12-20T10:28:16+02:00

Cümleler, kendini oluşturan sözcüklerin anlamlarına, cümlede bulundukları yerlere, türlerine göre değişik özellikler gösterir. İşte bu özelliklere göre cümleler değişik gruplar altında incelenir. Bu grupları biz dörde ayırabiliriz.


A. Yüklemlerine Göre Cümleler


B. Öğe Dizilişlerine Göre Cümleler


C. Anlamlarına Göre Cümleler


D. Yapılarına Göre Cümleler


  


 

Örnek: “Bu roman, yazarın okuduğum ilk kitabıydı.” cümlesinde yüklem “kitabıydı” sözü üzerine kuruludur ve “kitap” ismi “idi” ekfiilini alarak yüklem olmuştur. Elbette yüklem bu cümlede “yazarın okuduğum ilk kitabıydı” şeklinde bir isim ve sıfat tamlamasından oluşan söz öbeğidir.


 


  

 

2 5 2
2012-12-20T10:28:21+02:00

Bir duyguyu, düşünceyi, isteği, haberi, durumu, olayı vb. ifade etmek için kurulan ve kendi içinde anlam ve yargı bütünlüğü olan sözcüğe veya söz dizisine cümle denir.

 

 

Bugün hava ne kadar güzel!
Senin de benim gibi, otobüste, çalan cep telefonun uzun süre açmayanlara, "Şehir magandaları!" diye bağırasın geldi mi hiç? 

Özellikleri

]Her cümle bir yüklem ve varsa ona bağlı diğer öğelerden oluşur. 
]Cümlede yargı bildiren unsur yüklemdir. Cümle yüklem üzerine kurulur. İhtiyaca göre başka öğelerle desteklenir. 

Geldim.
Ben geldim.
Ben buraya geldim. 
Ben evden buraya geldim.
Ben evden buraya koşarak geldim.
Ben evden buraya kadar koşarak geldim.
Ben seni görmek için evden buraya kadar koşarak geldim. 

]Bir cümle anlam ve yargı bildiren, ek-fiille çekimlenmiş bir tek isimden (yüklem) veya zamana ve şahsa göre çekimlenmiş bir tek fiilden (yüklem) de oluşabilir, yüklemi ve birbirini anlam bakımından bütünleyen birden fazla kelime ya da kelime grubundan da. Yani en küçük cümle tek kelimeden oluşabilir.

Öğretmenim.
Öğretiyorum.
Biz sizinde gelmeyeceğiz.
Sokaklarda, caddelerde, kaldırımlara park eden otolar yüzünden, yayaların rahatça yürüme imkânı kalmadı artık.

Karşılıklı konuşmalarda tek kelimeden oluşan cevap cümleleri önceki kelimelerle tamamlanmaya bırakılmıştır

¦İnsanın elini yakmaz mı?
¦Yakmaz.
¦Sen çok güzel Türkçe biliyorsun.
¦Biliyorum. 

CÜMLENİN ÖĞELERİ

Öğe:Cümleyi oluşturan bölümlerin her birine öğe denir. Anlamlı ve doğru cümleler kurmaya yarayan bölümleridir. 

Bugün   /   alış veriş yapmak için   /   çarşıya   /   çıkacağım. 

]Anlam bozulmayacak şekilde birbirlerinden ayrılabilirler. 

çıkacağım.

çarşıya   /   çıkacağım.

alış veriş yapmak için   /   çarşıya   /   çıkacağım.

Bugün   /   alış veriş yapmak için   /   çarşıya   /   çıkacağım.

 ]Her öğe görev ve anlam yönünden bir tek öğeye eşlik eder; onu tamamlar. Bu öğe de yüklemdir.  

Birinci derecede önem taşıyan öğe yüklemdir. 

çarşıya   /   çıkacağım.

alış veriş yapmak için   /  çıkacağım.

bugün   /   çıkacağım.

 

Bugün              alış veriş yapmak için           çarşıya             çıkacağım.

zaman              amaç                                   yer                   yapılacak

bakımından      bakımından                           bakımından      iş

İkinci derecede önemli öğe öznedir. Sadece yüklemden oluşan cümlelerde bile öznenin varlığı, yüklemin taşıdığı şahıs ekinden anlaşılır. 

Beğendi-k                   "-k" eki "biz"i karşılıyor. 

Sonra tümleçler gelir ki bunlar zarf tümleci, dolaylı tümleç, edat tümleci ve nesnedir. 

Hiçbir zaman              kader              bizi      senden             ayırmasın.
Zarf tüml.                   Özne              nesne   d.lı tüml.         yüklem 

]Bazı cümlelerde bazı öğeler hiç bulunmaz. 

Yüklemi geçişsiz fiilden oluşan cümleler nesne almazlar. 
Tarlanın sınırına gelince dinlenmek üzere oturduk. 

İsim cümlelerinde tümleçler pek sık görülmez.
Ben / de / bir varisin olmakla / bugün / mağrurum.
                Edat tüml.           Zarf tüml. 

]Öğelerin tamamı kelime veya kelime grubu hâlinde olabilir.
Yağız atlar / kişnedi, meşin kırbaç / şakladı.
Bir dakika / araba / yerinde / durakları.
Giden geminin arkasından / bakakaldı. 

]Yüklem genellikle en sondadır. Diğer öğelerin yerleri anlama, anlatıma göre değişebilir. Genellikle vurgulanmak istenen unsur yüklemin önündedir. 

"Bu şehrin çilesini ben çekerim yıllardır,
Hasretini ben duyarım." 

]Cümle vurgusu yüklem üzerindedir. Vurgu, gerektiğinde özellikle belirtilmek istenen öğe üzerine çekilebilir, ya da o öğe yükleme yaklaştırılır. 

Ben Ankara'ya yerleştim.
Ben Ankara'ya yerleştim.
Ankara'ya en geç ben yerleştim. 

]Asıl yargının bulunduğu cümleler gibi, ona bağlı olan yan cümleler de öğelerden oluşur. Öğelerden oluşan bir cümle başka bir cümlenin öğesi de olabilir. 

 

Vatan için ölenler yüreğimizde yaşarlar.      (amaç) 

]Öğeler bulunurken,  

Önce yüklem, sonra özne ve sonra tümleçler aranır. 
Sorular yükleme sorulup alınan cevaplar yüklemle birlikte tekrar edilmelidir. 
Öğeler bulunurken tamlamalar ve diğer kelime grupları bölünmez.
Bağlaçlar öğe sayılmamalıdır. 

Bugün              alış veriş yapmak için           çarşıya             çıkacağım.
Kelime               kelime grubu                      kelime              kelime 

Semt belediyesine bağlı bir sağlık ocağında             dolaylı tüml.

fazla iş                                                                  özne

olmaz.                                                                   yüklem

Basit muayenelerin ve müdahalelerin dışında,         zarf tüml.

ya                                                                              bağlaç

hastahaneye                                                              dolaylı tüml.

hasta                                                                         belirtisiz nesne

sevk ederler,                                                              yüklem

ya                                                                              bağlaç

ölüler için                                                                  edat tüml.

defin ruhsatnamesi                                                    belirtisiz nesne

verirler.                                                                     yüklem

 

Masasında                                                                 dolaylı tüml.

bir de                                                                        bağlaç

bunların koçanları                                                    özne

olurdu.                                                                       yüklem

O koçanlardan kopardığım sayfaların arka yüzüne             dolaylı t.

resimler                                                                     belirtisiz n.

yapar,                                                                       yüklem

otomobil modelleri                                                    belirtisiz n.

çizer                                                                           yük

ya da                                                                          bağ

ilerde keşfetmeyi umduğum makineler                     b.siz n.

uydurur,                                                                    yük

bir de                                                                        bağ

tanıdığım artistlerin, ünlülerin listesini                     b.li n.

çıkarırdım.                                                                yük

Az sonra                                                                    zarf t.

annem                                                                      özne

gelir,                                                                          yük

koçandan ,                                                                dol. t.

temiz bir sayfa                                                           b.li n.

koparır,                                                                     yük

ön yüzünü                                                                  b.li n.

doldurur,                                                                   yük

gelenin işini                                                               b.li n.

görür,                                                                        yük

defin ruhsatnamesinde yukarıya                               dol. t.

ölenin adını                                                                b.li n.

yazar,                                                                        yük

en altta                                                                      dol. T.

da                                                                              bağl.

hep                                                                            zarf t.

kendi kaşesi ve imzası                                               özne

olurdu.                                                                       yüklem

Benim gözümde anneme ölüm karşısında üstünlük sağlayan bir şeydi    yüklem

bu.                                                                             özne

Ölümü                                                                       belirtili nesne

başka adreslere                                                         dolaylı tümleç

gönderirdi.                                                                Yüklem. 

 
1 5 1