Cevaplar

2012-11-11T16:14:07+02:00

FİİLLERDE KİP

Bir fiilin zaman ve anlam özelliklerine göre farklı eklerle değişik biçimlere girmesine fiillerde kip denir.

Türkçede fiil kipleri genel olarak iki grupta incelenir:

1. Haber (Bildirme) Kipleri

2. Dilek (Tasarlama) Kipleri

 

1. HABER (BİLDİRME) KİPLERİ

Bir fiilin çekiminde kesin olarak zaman bildi­ren fiil kiplerine haber kipleri denir. Bir İşin, olu­şun ya da durumun hangi zamanda yapıldığını anlatan fiil kipleridir. Buna göre fiil kiplerini beş grupta inceleyebiliriz:

a) Şimdiki Zaman Kipi:

Eki -(i)yor'dur. İş ile anlatışın aynı anda ya­pıldığını bildirir. Geçmişten süregelen durumları da anlatır:

Misafirler için yemek hazırlıyorum. Üç yıldır bu işyerinde çalışıyorum.

 

b) Gelecek Zaman Kipi:

Eki -acak, -ecek'tir. İşin anlatıştan sonra yapılacağını bildirir:

Sınav bir ay sonra yapılacak. Yarınki maça o da gidecek.

 

c) Geniş Zaman Kipi:

Eki -r (-ar, -er, -ır, -ir)'dir. İşin herhangi bir zamanda yapılabileceğini anlatır. "Her" anlamını ifade eder. Genel gerçekleri anlatır.

Akşamları bir bardak süt içer.

(her akşam)

Dünya, Güneş'in etrafında döner.

(her zaman)

 

d) Görülen Geçmiş Zaman Kipi:

Eki, -dı, -di (-ti, -ti)'dir. işin anlatıştan önce yapıldığını anlatır. Bu kiple çekimlenen eylemleri anlatıcı ya kendisi yapmıştır ya da eylemin ger­çekleşmesine tanık olmuştur:

Dünkü konsere o da gitti. Güzel bir araba aldım.

 

e) Duyulan Geçmiş Zaman Kipi:

Eki, -mış, -miş (-muş, -müş)'tir. İşin anlatış­tan önce yapıldığını başkasından duyma şeklinde anlatır:

Onlar, üç yıl önce buraya yerleşmiş. Dünkü kazada üç kişi yaralanmış.

 

"-miş" eki, her zaman başkasından duyul­ma anlamı taşımayabilir:

 

Genç yaşta saçların ağarmış.

(Görülen, şahit olunan bir durumu anlatmak­tadır.)

Yorgunluktan olacak, uyuyakalmışım.

(Sonradan farkına varılan bir durumu anlat­maktadır.)

 

ÖRNEK - 2 (ÖYS - 1987):

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, fiile eklenen -mış, -miş, -muş eki cümleye "başkasından du­yulma, aktarılma" anlamı katmaktadır?

A) Az ışıkta okuyorsun gözlerin kanlanmış.

B) Çok yorulmuşsun dinlenmen gerek.

C) Soğuktan dudakların çatlamış; biraz krem sür.

D) Ayşe dün sinemaya gitmiş; ama filmi beğen­memiş.

E) Pasta güzel olmuş; biraz daha alabilir mi­yim?

ÇÖZÜM :

-mış ekinin asıl işlevi "başkasından duyulma, aktarılma"dır. A'da gözün kanlanmış olduğuna, C'de dudakların çatlamış olduğuna bizzat şahit olunmuştur. B'de yorgunluk, kişinin halinden an­laşılmaktadır. E'de pasta tadıldıktan sonra durum öznel olarak anlatılmaktadır. Ancak D'de Ayşe'nin sinemaya gittiği başkasından duyulmuş, aktarıl­mıştır.

Doğru cevap (D) seçeneğidir.

 

2. DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ

Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Bu tür fiil kiplerini dört şekilde inceleyebiliriz :

 

a) Gereklilik Kipi: Eki, -malı, -meli'dir. Ey­lemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir. Bazen cümleye ihtimal anlamı da katar:

Bu kitabı bir ay içinde bitirmeliyim.

(Gereklilik anlamı vardır.)

Bu saatte işten çıkmış olmalı.

(İhtimal anlamı vardır.)

 

ÖRNEK-3 (ÖSS-1992):

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem gerek­lilik kipindedir?

A) Çınar yeşili sundurmamda Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına

B) Akça kavaklar ıslanırken Örter bizi güz ananın yaprakları

C) İşte duruyor bir çocuk Mürdüm eriği gözleriyle

D) Bir yüce dağdan bir yüce dağa Dikmişim ışıklı direklerimi

E) Kırmızı alıç boncuğunu Alıp dizdim sevginin ipliğine

ÇÖZÜM:

Gereklilik kipi, fiile eklenen "-malı, -meli" ekiyle çekimlenir. B seçeneğinde yüklem "örter" geniş zaman, C seçeneğinde yüklem "duruyor" şimdiki zaman, D seçeneğinde yüklem "dikmişim" duyu­lan geçmiş zaman ve E seçeneğinde yüklem "dizdim" görülen geçmiş zaman ile çekimlenmiş-tir. A seçeneğinde ise "bakmalıyım" gereklilik ki­piyle çekimlenmiş yüklemdir.

Doğru cevap (A) seçeneğidir.

 

b) Dilek - Şart Kipi:

Eki, -sa, -se'dir. Bazen koşul, bazen de dilek anlamıyla çekimlenir:

Çocuk erken uyuşa da çıksak. (Koşul) Bugün gelmese yarın gelse. (Dilek)

 

c) İstek Kipi:

Eki, -a, -e'dir. Cümleye istek anlamı katar:

Bu yaz Karadeniz'e gidelim.

 

ÖRNEK - 4 (ÖYS - 1986):

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, istek kipindedir?

A) Yarın sabah erken kalk.

B) Ödevlerinizi zamanında yapınız.

C) Bugün İngilizce çalışalım.

D) Bu güzel havada biraz yürümeliyim.

E) Yarın öğleden .sonra bize gelsin.

ÇÖZÜM:

istek kipi, fiile "-a, -e" eki getirilerek çekimlenir. Buna göre, A seçeneğinde, "kalk", B seçeneğin­de "yapınız", E seçeneğinde "gelsin" eylemleri emir kipiyle, D seçeneğinde "yürümeliyim" eylemi

gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. C seçeneğindeki "çalışalım" eylemi ise istek kipiyle çekimlenmiştir.

Doğru cevap (C) seçeneğidir.

 

d) Emir Kipi: Kip eki yoktur. Eylemin yapıl­masını buyruk şeklinde bildiren eylem kipidir. Bi­rinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yok­tur.

BU OLURSA KULLAN:::

0